Bedros Turyan’ın 150 yıllık mezarına keyfi müdahale

Bedros Turyan’ın 150 yıllık mezarına keyfi müdahale

Batı Ermenice edebiyatının önemli şairlerinden Bedros Turyan’ın (1851-1872) Üsküdar Bağlarbaşı’nda bulunan mezarı yenileme çalışmalarından sonra geçen haftasonu yapılan bir anma töreniyle açıldı. Şairin ölümünden iki sene sonra, 1874 tarihinde dönemin aydınlarının çabası ve şairin eserlerinin basımından elde edilen gelirle inşa edilen mezar ve çevresinde geçen birkaç ayda yapılan tadilat ve yenileme çalışmaları haricinde bir de tarihi mezarın boyutlarıyla ahenk içinde olmayan büyüklükte kitap şeklinde bir mermer kondu. Üzerinde genç yaşta verem sonucu ölen şairin “Ölümüm” şiirinin Ermenicesi ve Türkçe tercümesi olan bu mermer yığın tartışmaları da beraberinde getirdi.

Bedros Turyan’ın mezarında yapılan çalışma sonrasında yan yana bulunan üç mezarın ahengini bozan devasalıkta mermerin, yaklaşık 150 yılılık bir tarihe sahip eseri ihya etmekten ziyade tahrip ettiğini düşünen İstanbul ve yurtdışındaki Ermeni edebiyatçılar ve aydınlar şairin şiirlerini okuyup mezarını ziyaret edecek insanların kendi çabalarıyla mezarın arkasında keşfetmeleri istenen ve şairin kardeşi tarafından 1898 tarihinde son kıtasının mezarın arkasına işlenen “Ölümüm” şiirinin devasa mermer üzerinde yer almasından ve bu eserin Türkçesinin de imla ve çeviri hatalarıyla sunumundan oldukça rahatsız.

Kimseye sormadan…

Restorasyon süreci hakkında bilgi aldığımız Bağlarbaşı Ermeni Mezarlığı yönetiminin de ait olduğu Üsküdar S. Haç Ermeni Kilisesi Vakfı Yönetim Kurulu üyesi Baydzar Solak, Hassa Mimarı Balyan Ailesi kabrisdanının restorasyon ve anıt-mezar inşasının sponsoru Hraç Anuşavan Kırmızıyan’ın şair Bedros Turyan’ın mezarını da yenilemek istediğini aktardı. Kırmızıyan ve Türkiyeli Ermeni mimar ve mühendislerin kurduğu HAYCAR derneğiyle kurulan iletişim sonrasında çalışmalar başladı. Baydzar Solak, eski Patrik Genel Vekili Başepiskopos Aram Ateşyan’a gerekli bilgilendirmeleri yaptıklarını da sözlerine ekledi.

HAYCAR Yönetim Kurulu Başkanı Kevork Özkaragöz Kırmızıyan’ın niyeti üzerine Turyan mezarının yenileme projesininin Tavit Aynalı tarafından hazırlandığını söyledi. Yapılan çalışma neticesinde mezarın restore edildiğini, sağlamlaştırıldığını, mermerlerin temizlendiğini söyleyen Özkaragöz, mezar kompleksinde daha önce bulunmayan ve şimdiki tartışmaların odağında bulunan mermer kütlenin kimseye danışılmadan, herhangi bir uzman görüşü alınmadan tamamen kendi inisiyatifleriyle konulduğunu da sözlerine ekledi.

Görüşlerini aldığımız sponsor Hraç Kırmızıyan ise mermer kütlenin mezar kompleksine yerleştirmenin yapıyı tahrip etmediği görüşününde. Böyle br ekleme yaparak aslında büyük şairi andıklarını dile getiren Kırmızıyan, mermeri yerleştirmeden önce herhangi bir uzman veya komisyonla istişare etmediklerini, sadece kilise yönetim kurulunu bilgilendirmekle yetindiklerini de belirtti.

İstanbul Ermeni Patrikliği Ruhani Kurul Başkanı Episkopos Sahak Maşalyan mezarlıklar dahilinde yapılan çalışmalar için Patrikhane’nin herhangi bir sorumluluğu olmadığını kaytedip, Turyan mezarının restorasyonu konusunda kendisinin veya Patrik Kaymakamı Başepiskopos Karekin Bekçiyan’ın herhangi bir bilgisi olmadığını söyledi. “Turyan ve benzer şahısların kabirleri uzun yıllar zarfında bir adak yerine dönüştüğü için üzerlerinde veya etraflarında herhangi bir değişiklik yapmadan uzman ve edebiyat çevrelerinin düşünceleri de hesaba katmak gerekir” dedi.

Sadece mezar taşı değil, tarihi eser

Ermenistan Yazarlar Birliği Başkanı Edvart Milidonyan, Bedros Turyan gibi bir şairin tarihi ve manevi büyük bir öneme sahip mezarına yapılan müdahaleyi kınadığını ve bunun kabul edilebilir olamayacağını söyledi.

Brüksel’de yaşayan mimar Movses Der-Kevorkyan Bedros Turyan’ın kabrinin sadece bir mezar taşı değil, tarihi bir eser ve mimari bir kompleks olduğunun altını çizip herkesin bu kompleksi muhafaza etmek yönünde manevi ve mesleki bir sorumluluğa sahip olduğunu söyledi. Der-Kevorkyan sözlerine şöyle devam etti: “Yapılan herhangi bir müdahalenin ciddi gerekçeleri olmalı. Turyan’ın edebi eserlerine karşı bir hayranlık dahi olsa kişisel girişimler benzer bir müdahaleyi haklı kılmaz. Mezar bu haliyle yüz yılı aşkın bir süredir Turyan hayranları tatmin etmiş. Turyan ve sevenlerinin yersiz ve fazladan saygı tezahürlerine ihtiyacı yok”.

Aras Yayıncılık’tan Yetvart Tovmasyan yaklaşık 150 yıllık bir tarihe sahip Bedros Turyan mezarına yapılan bu müdahalenin yersiz olduğunu söyleyip, devasa mermer kitabın ivedilikle çıkarılıp tarihi mezarın eski haline getirilmesi gerektiğini söyledi. Tovmasyan sözlerinin sonunda “Yapılan çalışma belki mezarlığın farklı bir yerine yerleştirilebilir, fakat onun yeri Bedros Turyan’ın mezarı değil” dedi.

Açılış törenine katılan tiyatro sanatçı ve tarihçisi Boğos Çalgıcıoğlu ise anma töreninin güzel bir organizasyon olduğunu, fakat mezarın yenilenmesinin takdir edilecek bir çalışma olmasına karşın yerleştirilen ve gereksiz bir büyüklüğe sahip mermer kitabın Bedros Turyan’ın mezarını geri plana ittiğini söyledi. Çalgıcıoğlu’na göre estetik anlamda da sorunlu bu çalışma farklı bir şekilde yapılabilirdi.

İmza kampanyası

Bedros Turyan’ın mezarının önüne konmuş mermer kütlenin kaldırılması ve mezarın eski haline kavuşturulması için bir de imza kampanyası başlatıldı. Diaspora Ermeni edebiyatının önemli isimlerinden Krikor Beledian (Paris), Mark Nışanyan (Lizbon), Vahe Berberyan (Los Angeles), Başepiskopos Norvan Zakaryan (Paris), Harutyun Kürkçüyan (Atina), sanat ve eğitim dünyasından, Beyrut, Kahire, ABD, Yerevan ve İstanbul’dan insanlar bu kampanyaya desteklerini açıklayıp imzalarını verdiler. İmza metni Patriklik Kaymakamı Başepiskopos Karekin Bekçiyan’a ve Üsküdar S. Haç Kilisesi Yönetim Kurulu’na sunulacak.

Bedros Turyan kimdir?

21 yıllık hayatına 50 kadar şiir ve birkaç tiyatro oyunu ile makale sığdırabilen Bedros Turyan (1851-1872) Ermeni şiirinin XX. yy. önemli isimlerinden Baruyr Sevag’ın kendisine verdiği “Ermeni Edebiyatının Zeus’u” tanımını sonuna kadar hak eden bir şair. Batı Ermeni edebiyatının klasisizm etkisinde olduğu bir dönemde şiire duygusal bir derinlik, ruh ve sanatsal öznellik kattı. Ortaçağ Ermeni şiirine has ve çoktan unutulmuş şen ve çekici iklimi kendi dönemine yeniden kazandırdı.

Halef ve selefleri, Alişan, Beşiktaşlıyan, Terziyan gibi isimler, Klasik Ermeniceden kopma cesaretini gösteremezken bir dehanın öngörüsüyle genç Turyan bunu başarabildi. Arşak Çobanyan’ın deyişiyle, “Fikri ve doğayı kendinde arayan” bir şairdi Bedros Turyan ve kendini tekrarlamaktan hep kaçınan ince ruhlu bir şair olarak da kaldı. Hovhannes Tumanyan’ın deyişiyle Turyan’ın içine gömüldükçe onun aslında evrensel acının şari olduğunu anlarız. 21 yaşındaki bu gencin sanatsal cazibesi ve ölümünden bugüne uzanan ve gelecek yıllara uzanacak çekiciliği o kadar kuvvetlidir ki Hagop Oşagan “Batı Ermeni edebiyatı sadece bir Bedros Turyan dahi vermiş olsa kendi varlığını haklı çıkarabilirdi” diyebilmiştir.

 
;

Yorum Yazın

Email adresiniz yayınlanmayacaktır.

Henüz yorum yazılmamış